पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यामध्ये शिरगाव मध्ये निरबावी नावाचे पांडवकालीन कुंड आहे. या कुंडामध्ये नीरा नदीचा उगम होतो. ही नदी भीमा नदीची उपनदी असून पुणे सातारा व सोलापूर जिल्ह्याम मधून वाहते. कृष्णा नदी नंतर दुसऱ्या क्रमांकावर नीरा नदीला देवत्व प्राप्त झाले. पालखी सोहळ्या दरम्यान ज्ञानोबांच्या पादुकांना नीरा नदीच्या पाण्याने स्नान घातले जाते . निरा नरसिंहपूर महात्म्य, हा ग्रंथ नीरा नदीचे ऐतिहासिक साक्ष सांगतो. जसे करहा नदीला ब्रह्मस्वरूप मानले जाते तसे नीरा नदीला विष्णू स्वरूप मानले जाते . नरसिंह हे विष्णूचे अवतार आहेत व नरसिंहपूर या ठिकाणी नीरा नदीकाठी नरसिंह मंदिर आहे.
मंदिराचे बांधकाम साधारणता इसवी सनाच्या आठव्या शतकामधील आहे. नीर या शब्दाचा अर्थ पाणी असा होतो, आणि या शब्दावरून या नदीला नीरा असे नाव मिळाले आहे. या नदीच्या नावावरून या नदीकिनारी दोन गावे आहेत पहिले म्हणजे, लोणंद जवळचे निरा आणि दुसरे नीरा नरसिंहपूर.
करहा, वेळवंडी, उंजवणी, पूर्ण गंगा, बानगंगा, खेमवती, या निरा नदीच्या उपनद्या आहेत. नीरा नदीवर भाटघर धरण व वीर धरण ही दोन महत्त्वाची धारणे आहेत. नीरा नदी उगम पावल्यानंतर पूर्वेस काही अंतर वाहते, त्यानंतर ती ईशानेकडे वळते, भाटघर जवळ आल्यावर तिला डावीकडून येळवंडी नदी मिळते, भोर पासून इंगवली गावापर्यंत तीव्र वळणे घेत, नीरा नदी पूर्ववाहिनी बनते. यानंतर ती पुणे जिल्ह्याची दक्षिण सीमा बनते, ती सातारा जिल्ह्यातील फलटण व माळशिरस या तालुक्यांमधून वाहते. पुण्याच्या आग्नेयस इंदापूर तालुक्यातील नरसिंहपूर जवळ ही नदी भीमा नदीला मिळते.
नीरा नरसिंहपूर: जिथे त्रिवेणी संगम आणि शांत नरसिंहाचा वास आहे!
महाराष्ट्राच्या भूमीमध्ये अनेक पवित्र आणि ऐतिहासिक स्थळे आहेत, त्यापैकीच एक म्हणजे पुणे जिल्ह्यातील नीरा नरसिंहपूर. नीरा आणि कऱ्हा नद्यांच्या संगमावर वसलेले हे ठिकाण भगवान नरसिंहांच्या जागृत मंदिरासाठी आणि पवित्र त्रिवेणी संगमासाठी जगभरात प्रसिद्ध आहे.
त्रिवेणी संगम:
पितृकर्माचे पवित्र स्थान नीरा नरसिंहपूरला ‘त्रिवेणी संगम’ म्हणून ओळखले जाते, कारण येथे भीमा, कऱ्हा आणि गुप्त सरस्वती या तीन नद्यांचा संगम होतो. यापैकी सरस्वती नदी गुप्त स्वरूपात वाहत असल्याचे मानले जाते. या संगमाचे धार्मिक महत्त्व अनमोल आहे. येथे पूर्वपारपासून अनेक पितृकर्म, जसे की त्रिपिंडी श्राद्ध आणि नारायण नागबळी केले जातात. गर्भवती मातांसाठीही हे स्थान विशेष मानले जाते, कारण येथे गर्भसंस्कार करण्याची प्रथा आहे. देवाच्या कृपेने गर्भवती झालेल्या मातांना येथे प्रसूतीनंतर जन्माला आलेल्या बाळासाठी आशीर्वाद मिळतो अशी श्रद्धा आहे.
लक्ष्मी नरसिंह मंदिर: स्थापत्यकलेचा अद्भूत नमुना संगमाजवळच असलेले श्री लक्ष्मी नरसिंह मंदिर हे या क्षेत्राचे मुख्य आकर्षण आहे. हे मंदिर यादवकालीन असून, त्याच्या बांधकामावर आणि शिल्पांवरून याची भव्यता लगेच लक्षात येते. मंदिरावर अत्यंत सुंदर नक्षीकाम, गजशिल्प आणि सिंहाची शिल्पे कोरलेली आहेत, जी पाहणाऱ्यांना मंत्रमुग्ध करतात. मंदिराचे शिखर 1795 मध्ये बांधले गेले असून, त्याच्यावरील शिल्पकाम आजही मनमोहक वाटते.
मंदिरात प्रवेशासाठी तीन दरवाजे आहेत. उत्तरेकडील नागारखाना आपले स्वागत करतो. मंदिराची रचना नागारखाना, रंगशिला मंडप, दर्शन गाभारा आणि गर्भगृह अशी आहे. मुख्य मंदिराच्या द्वारावर श्री गणेशाची प्रतिमा कोरलेली आहे.
मंदिराचा समृद्ध इतिहास आणि देवता या मंदिराला छत्रपती राजाराम महाराजांनीही सनद दिली होती, ज्यात वेद मूर्ती उमापती पंडित यांना संपूर्ण गाव दान करण्याचा उल्लेख आहे. श्री रघुनाथराव विनचुरकर यांनी त्यांच्या कालखंडात विष्णूचे वाहन गरुडाची भव्य मूर्ती येथे स्थापन केली होती, जिचे 2017 मध्ये श्री संतोष जपे यांनी संवर्धन केले.
मंदिराच्या गाभाऱ्यात भगवान नरसिंहांची मूर्ती आहे. विशेष म्हणजे, गाभाऱ्यात ब्रह्मदेवाने क्रोधातून पाषाणातून साकारलेली, शांत स्वरूपाची आणि काळ्या रंगाची एक मूर्ती आहे, जिचे ‘सम्राट’ असे संबोधन आहे. ही मूर्ती चैतन्यमय असल्याचे मानले जाते आणि ब्रह्मदेवाने ‘ॐ नमो नारायण गुरुमंत्राचा’ जप केल्यानंतर तिला ‘तथास्तु’ म्हणून भगवान नरसिंहांनी मूर्तीमध्ये चैतन्य भरले अशी आख्यायिका आहे.
मुख्य मंदिराभोवती आपल्याला अनेक देवतांची मंदिरे दिसतात, ज्यात रामेश्वर, भीमाशंकर, लक्ष्मी गणपती, काळभैरव, काशी विश्वेश्वर आणि विठ्ठल रखुमाई यांचा समावेश आहे.
नीरा नरसिंहपूर हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नाही, तर ते सोळा तीर्थांचे उत्तम स्थान मानले जाते. येथे येऊन तुम्हाला अध्यात्मिक शांती आणि भारताच्या समृद्ध संस्कृतीचा अनुभव नक्कीच मिळेल.
तुम्हीही एकदा तरी या पवित्र स्थानाला भेट द्या आणि या अद्भुत मंदिराचा व त्रिवेणी संगमाचा अनुभव घ्या! जय भवानी, जय शिवराय!
धन्यवाद!
तुम्ही वाचत आहात वायरल वार्ता ज्या ठिकाणी आम्ही रोजच लेटेस्ट अपडेट घेऊन येतो तेव्हा वाचत रहा व्हायरल वार्ता!
Viral Varta is our best news blog for latest updates, keep searching viral varta!