भीमा नदी मराठी माहिती (Bhima River Information In Marathi) :
भीमा ही महाराष्ट्रातील चौथी सर्वात मोठी लांब नदी आहे. या नदीचा उगम पुणे जिल्ह्यातील भीमाशंकर या ठिकाणी सह्याद्री रांगेमध्ये होतो. भीमाशंकर हे ठिकाण बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक आहे. भीमा नदीचे एकूण लांबी 860 किलोमीटर आहे. यापैकी 451 किलोमीटर अंतर ही नदी महाराष्ट्रातून वाहते.भीमा नदी आग्नेयेला सोलापूर जिल्ह्यातून वाहत जाऊन कर्नाटक मध्ये रायचूर जवळ कुरबुडे या ठिकाणी कृष्णा नदीला मिळते. इंद्रायणी, मुळा,मुठा,भामा,घोळ,कुकडी,सीना या भीमेच्या प्रमुख उपनद्या आहेत.
भिमा नदीला चंद्रभागा का म्हणतात ? Why Bhima river is called as Chandrabhaga at Pandharpur?
भीमा नदीचे पात्र पंढरपूर या ठिकाणी चंद्रकोरी प्रमाणे होते म्हणून पंढरपूर मध्ये भीमा नदीला चंद्रभागा असे म्हटले जाते. भीमा नदी खोऱ्यामध्ये भीमाशंकर, पंढरपूर, देहू, आळंदी, तुळजापूर ही महत्त्वाची तीर्थक्षेत्रे आहेत. भीमा नदी खोऱ्यातील जमीन अतिशय सुपीक आहे. भीमा नदीवरील उजनी हे धरण अतिशय महत्त्वाचे धरण आहे.
भीमा नदी ही महाराष्ट्राच्या भूमीतील एक अत्यंत महत्त्वाची आणि वैशिष्ट्यपूर्ण नदी आहे. तिचा प्रवास, तिच्या उपनद्या, तिच्या खोऱ्याची रचना आणि तिच्या काठी वसलेली तीर्थक्षेत्रे यामुळे तिला महाराष्ट्राच्या भूगोल आणि संस्कृतीत एक आगळे स्थान प्राप्त झाले आहे. या व्हिडिओ लेक्चरमध्ये आपण भीमा नदीचा संपूर्ण प्रवास, तिच्याशी संबंधित मूलभूत माहिती आणि तिच्या महत्त्वाच्या पैलूंवर सविस्तर प्रकाश टाकणार आहोत.
भीमा नदीचा उगम आणि प्रवास :
भीमा नदीचा उगम महाराष्ट्रातील पुण्या जिल्ह्यामध्ये, सह्याद्री पर्वतरांगेतील भीमाशंकर या प्रसिद्ध ठिकाणी होतो. भीमाशंकर हे महादेवाचे एक पवित्र ज्योतिर्लिंग देखील आहे, त्यामुळे या नदीला एक धार्मिक महत्त्वही प्राप्त झाले आहे. उगमानंतर ही नदी साधारणपणे पूर्वेकडे वाहत जाते, ज्याला आपण ‘पूर्ववाहिनी’ नदी असे म्हणतो. मात्र, अधिक बारकाईने निरीक्षण केल्यास ती आग्नेय दिशेला म्हणजेच साऊथ ईस्ट दिशेला वाहत जाते, हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे कारण परीक्षेत या दोन्हीपैकी कोणत्याही दिशेबद्दल प्रश्न विचारला जाऊ शकतो.
भीमा नदीची एकूण लांबी ८६१ किलोमीटर आहे. काही पुस्तकांमध्ये ही लांबी ८६० किलोमीटर अशी देखील नमूद केली आहे, परंतु ८६१ किलोमीटर ही सर्वसाधारणपणे स्वीकारली जाते. एवढ्या मोठ्या लांबीचा प्रवास केल्यानंतर ही नदी शेवटी कृष्णा नदीला जाऊन मिळते. भीमा नदीला कृष्णा नदीची सर्वात मोठी उपनदी म्हणून ओळखले जाते. भीमा आणि कृष्णा नद्यांचा संगम कर्नाटकातील रायचूर जिल्ह्यातील कुरगुड्डी या ठिकाणी होतो. हे कुरगुड्डी ठिकाण कर्नाटक आणि तेलंगणा राज्यांच्या सीमेवर आहे. या संगमाला निवृत्ती संगम असेही म्हटले जाते, जे एक महत्त्वाचे धार्मिक ठिकाण आहे.
भीमा नदी महाराष्ट्रात प्रामुख्याने पुणे आणि सोलापूर या दोन जिल्ह्यांमधून वाहते. तिचा प्रवास केवळ महाराष्ट्रापुरता मर्यादित नसून, ती एकूण तीन राज्यांमधून वाहते: महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि तेलंगणा. तेलंगणामध्ये तिचा अगदी थोडासा भाग असला तरी, तो लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. काही पुस्तकांमध्ये फक्त महाराष्ट्र आणि कर्नाटक असाच उल्लेख आढळतो, परंतु तिचा तेलंगणा प्रवासाचा भागही विचारात घेतला जातो.
भीमा नदीचे खोरे :
नदीचे खोरे म्हणजे नदी आणि तिच्या उपनद्या ज्या प्रदेशातून वाहत येतात आणि पाणी गोळा करतात तो संपूर्ण प्रदेश. भीमा नदीचे खोरे महाराष्ट्रातील पाच जिल्ह्यांमध्ये पसरलेले आहे. हे जिल्हे पुणे, सोलापूर, सातारा, अहमदनगर (ज्याला आता अहिल्यानगर असेही म्हणतात), आणि उस्मानाबाद (ज्याला आता धाराशिव असेही म्हणतात) हे आहेत. या पाच जिल्ह्यांमधून भीमा नदीला अनेक उपनद्या येऊन मिळतात.
महाराष्ट्रातील नदी खोऱ्यांच्या क्षेत्रफळानुसार क्रम पाहिल्यास, भीमा नदीचा क्रमांक दुसरा लागतो. गोदावरी नदीचे खोरे सर्वात मोठे असून, त्यानंतर भीमा नदीचे आणि तिसऱ्या क्रमांकावर कृष्णा नदीचे खोरे येते. भीमा नदी खोऱ्याचे भारतातील एकूण क्षेत्रफळ ७०,६१४ चौरस किलोमीटर आहे, तर महाराष्ट्रातील त्याचे क्षेत्रफळ २८,६९५ चौरस किलोमीटर आहे.
भूगर्भशास्त्रानुसार, भीमा नदी हरिश्चंद्र बालाघाट आणि शंभू महादेव या दोन पर्वतरांगांदरम्यान वाहते. शंभू महादेव पर्वतरांग ही भीमा नदी (जी तिच्या उत्तरेकडून वाहते) आणि कृष्णा नदी (जी तिच्या दक्षिणेकडून वाहते) यांच्या दरम्यान जलविभाजकाचे (Water Divide) काम करते. परीक्षेसाठी महत्त्वाचा क्रम म्हणजे, हरिश्चंद्र बालाघाट डोंगररांग, त्यानंतर भीमा नदी, त्यानंतर शंभू महादेव डोंगररांग आणि शेवटी कृष्णा नदी.
भीमा नदीच्या प्रमुख उपनद्या आणि त्यांचे महत्त्व :
भीमा नदीला तिच्या प्रवासात अनेक लहान-मोठ्या उपनद्या येऊन मिळतात, ज्यामुळे तिचे पात्र समृद्ध होते. या उपनद्यांवर अनेक महत्त्वाचे प्रकल्प आणि तीर्थक्षेत्रे वसलेली आहेत:
उजव्या किनाऱ्यावरील उपनद्या:
- भामा नदी: भीमा नदीला पिंपळगाव या ठिकाणी उजव्या बाजूने भामा नदी येऊन मिळते. या भामा नदीवर भामा आसखेड नावाचा प्रकल्प (धरण) आहे.
- इंद्रायणी नदी: तुळापूर या ठिकाणी भीमा नदीला इंद्रायणी नदी उजव्या किनाऱ्यावरून येऊन मिळते. इंद्रायणी नदी महाराष्ट्रातील दोन महत्त्वाच्या तीर्थक्षेत्रांसाठी प्रसिद्ध आहे: देहू आणि आळंदी. या इंद्रायणी नदीवर कामशेत या ठिकाणी वाळवण नावाचे धरण आहे. तसेच आंध्र नावाची एक उपनदी इंद्रायणीला येऊन मिळते.
- मुळा-मुठा नदी: रांजणगाव या ठिकाणी भीमा नदीला मुळा आणि मुठा या दोन नद्यांचा एकत्रित प्रवाह उजव्या बाजूने येऊन मिळतो.
- मुळा नदी: ही पुण्यातील मुळशी येथून उगम पावते. तिला डावीकडून पौना नदी तर उजवीकडून निळा नदी आणि राम नदी येऊन मिळतात. पुण्यातील प्रसिद्ध मुळशी डॅम याच मुळा नदीवर आहे.
- मुठा नदी: ही पुण्यातील वेगळे या गावातून उगम पावते. तिला डावीकडून मोसी नावाची नदी येऊन मिळते. मोसी नदीवर पुण्यातील लवासा प्रकल्प आणि वरसगाव धरण (ज्याला वीर बाजी पासलकर धरण असेही म्हणतात) वसलेले आहे. मुठा नदीवर टेमघर नावाचे धरण आहे. मुठा नदीची आणखी एक उपनदी आंबी नदी असून ती उजव्या किनाऱ्यावरून मिळते. या आंबी नदीवर पानशेत नावाचे धरण आहे. पुण्यातील प्रसिद्ध खडकवासला धरण देखील मुठा नदीवरच आहे. मुळा आणि मुठा नद्यांचा संगम पुण्यामध्ये होतो आणि त्यांचा एकत्रित प्रवाह ‘मुळामुठा’ या नावाने ओळखला जातो, जो पुढे जाऊन भीमा नदीला मिळतो.
- नीरा नदी: अकलूज जवळ असलेल्या निरा नरसिंगपूर या ठिकाणी भीमा नदीला उजवीकडून नीरा नदी येऊन मिळते. नीरा नदीच्या दोन महत्त्वाच्या उपनद्या आहेत: वेळवंडी आणि करा. वेळवंडी नदीवर भाटघर नावाचे धरण आहे. करा नदीवर जेजुरी आणि मोरगाव ही दोन तीर्थस्थानं आहेत. नीरा नदीवर देवधर धरण आणि वीर धरण हे दोन प्रकल्प आहेत.
- माण नदी आणि बोर नदी: पंढरपूरनंतर भीमा नदीला उजवीकडून माण आणि बोर या नद्या येऊन मिळतात.
डाव्या किनाऱ्यावरील उपनद्या:
- वेळ नदी: भीमा नदी पुढे गेल्यावर तळेगाव या ठिकाणी तिला डावीकडून वेळ नावाची नदी येऊन मिळते.
- घोड नदी: सांगवी धुमाले या ठिकाणी भीमा नदीला डाव्या किनाऱ्याहून घोड नदी येऊन मिळते. या घोड नदीवर डिंभे नावाचा प्रकल्प आहे. घोड नदीच्या दोन महत्त्वाच्या उपनद्या म्हणजे मीना नदी आणि कुकडी नदी. कुकडी नदीवर माणिक डोह आणि येडगाव हे दोन प्रकल्प आहेत. कुकडी नदी शिरूरजवळ घोड नदीला मिळते.
- सीना नदी: ही भीमा नदीची एक खूप मोठी डावीकडील उपनदी आहे. सीना नदीचा उगम अहमदनगर (अहिल्यानगर) येथे होतो. सीना नदीच्या तीन महत्त्वाच्या उपनद्या आहेत: भेकरी, विंसरणा आणि भोगावती. विंसरणा नदीवर सौताडा नावाचा धबधबा आहे. तसेच या नदीलगत चौंडी नावाचे ठिकाण आहे, जे पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे जन्मस्थान आहे. भोगावती नदी उस्मानाबाद (धाराशिव) जिल्ह्यातून येते आणि सीना नदीला मिळते.
भीमा नदीवरील महत्त्वाचे प्रकल्प आणि तीर्थक्षेत्रे :
भीमा नदीचा प्रवास महाराष्ट्रात सोलापूर जिल्ह्यात प्रवेश करतो आणि तिथे तिच्यावर एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि मोठा प्रकल्प आहे तो म्हणजे उजनी प्रकल्प. या प्रकल्पाला भीमा प्रकल्प असेही म्हणतात आणि हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या प्रकल्पांपैकी एक आहे. उजनी धरणामुळे तयार झालेल्या विशाल जलाशयाला यशवंत सागर जलाशय असे म्हणतात.
सोलापूर जिल्ह्यामध्येच भीमा नदीवर महाराष्ट्रातील एक अत्यंत महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र वसलेले आहे – ते म्हणजे पंढरपूर. पंढरपूरमध्ये भीमा नदीचा आकार चंद्रकोरीसारखा झाला आहे, त्यामुळे या ठिकाणी भीमा नदीला चंद्रभागा या नावानेही ओळखले जाते. हे ठिकाण वारकरी संप्रदायाचे केंद्रस्थान असून, विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरामुळे ते लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.
एकंदरीत, भीमा नदी ही महाराष्ट्राच्या जलसंपदेचा एक अविभाज्य भाग आहे. तिचे उगमस्थान भीमाशंकर ते कृष्णा नदीशी संगम होणारे कुरगुड्डी पर्यंतचा प्रवास हा भौगोलिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा आहे. भीमा नदीची लांबी महाराष्ट्रात कृष्णा नदीच्या लांबीपेक्षा जास्त असली तरी, तिला कृष्णा नदीची सर्वात मोठी उपनदी मानले जाते. भीमा आणि कृष्णा नद्यांचा संगम झाल्यानंतर कृष्णा नदी पुढे वाहत जाऊन बंगालच्या उपसागराला मिळते. भीमा नदी तिच्या खोऱ्यातील जिल्ह्यांसाठी आणि तिच्या काठी वसलेल्या लोकांसाठी एक जीवनवाहिनी म्हणून कार्य करते, शेतीत पाणी पुरवते आणि अनेक महत्त्वपूर्ण प्रकल्पांना आधार देते.
धन्यवाद!
तुम्ही वाचत आहात वायरल वार्ता ज्या ठिकाणी आम्ही रोजच लेटेस्ट अपडेट घेऊन येतो तेव्हा वाचत रहा व्हायरल वार्ता!
Viral Varta is our best news blog for latest updates, keep searching viral varta!