कोल्हापूर जिल्ह्यातील नांदणी गाव सध्या एका खोल दुःखात बुडाले आहे. गेल्या दोन आठवड्यांपासून सुरू असलेला एक भावनिक, पण निरुपयोगी, लढा काल रात्री एका अत्यंत हृदयद्रावक निरोपाने संपला. नांदणीच्या स्वस्ती श्री जिनसेन भट्टाचार्य महास्वामी संस्थान मठात गेली ३४ वर्षे प्रेमाने वाढलेली, गावची लाडकी हत्तीण महादेवी, अखेर गुजरातच्या जामनगरमधील अनंत अंबाणींच्या ‘वनतारा’ या अभयारण्यात रवाना झाली. ज्यावेळी तिला नेण्यात आले, तेव्हा संपूर्ण गाव अक्षरशः हुंदके देऊन रडत होते, अनेकांच्या डोळ्यातून अश्रू थांबत नव्हते. ही केवळ एका हत्तीणीची पाठवणी नव्हती, तर नांदणीकरांच्या जीवनातील एका अविभाज्य भागाचा, त्यांच्या श्रद्धेचा आणि त्यांच्या परंपरेचा निरोप होता. गावकऱ्यांनी महादेवीला थांबवण्यासाठी हरप्रकारे प्रयत्न केले, विनवण्या केल्या, निदर्शने केली, पण सारेच प्रयत्न निष्फळ ठरले.
या घटनेने संपूर्ण गावात सरकार आणि अंबानींविरोधात एक तीव्र संताप आणि नाराजीची भावना निर्माण झाली आहे. महादेवी हत्तीणीचे एकूण वय छत्तीस वर्षे असून, त्यापैकी चौतीस वर्षे तिने नांदणी गावातच घालवली आहेत, ती इथलीच झाली होती. एक हत्तीण जी गेली तीन दशकांहून अधिक काळ नांदणीच्या मातीत रुजली होती, ती अचानक अंबानींच्या वणतारासारख्या दूरच्या ठिकाणी कशी पोहोचली, हा प्रश्न आज प्रत्येक नांदणीकराच्या मनात घोळत आहे. गावच्या लोकांना ‘पेटाने केलेली तक्रार’, ‘सुप्रीम कोर्टाने फेटाळलेली याचिका’ हे सारे काही ठरवून घडवले गेले आहे की काय, असा संशय येत आहे, ज्यामुळे त्यांचा राग अधिकच वाढला आहे.
नांदणी हे जैन धर्मीयांच्या इतिहासातील एक अत्यंत प्राचीन आणि गौरवशाली धार्मिक पीठ आहे. प्राचीन काळी याचा उल्लेख ‘नंदीग्राम’ किंवा ‘नंदीपूर’ असा आढळतो. सुमारे बाराशे वर्षांपासून या मठाची एक अलौकिक परंपरा आहे आणि विशेष म्हणजे, गेल्या चारशे वर्षांपासून या मठात हत्ती ठेवण्याची प्रथा अखंडितपणे सुरू आहे. जैन धर्मीयांच्या धार्मिक परंपरेत, विशेषतः ‘पंचकल्याण’ पूजांसारख्या पवित्र विधींमध्ये हत्तीला अत्यंत महत्त्वाचे आणि पवित्र स्थान आहे. इसवी सन ८५७ पूर्वीपासून अस्तित्वात असलेल्या या मठाचे पहिले आचार्य जिनसेन महाराज होते. महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातील ७४० हून अधिक गावे या मठाच्या अधिपत्याखाली येतात, ज्यामुळे या मठाचे महत्त्व अधिकच वाढते. १९९२ साली महादेवी हत्तीणीला या मठात आणले गेले आणि तेव्हापासून ती मठातील प्रत्येक कार्यक्रमाचा, प्रत्येक उत्सवाचा अविभाज्य भाग बनली. मठाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनात तिचे स्थान अनमोल होते. गेली चारशे वर्षांमध्ये या मठात हत्ती नाही, अशी वेळ कधीही आली नव्हती. पण आता मात्र, २८ जुलैच्या रात्री नांदणीच्या लोकांनी आपल्या लाडक्या महादेवीला जड अंतःकरणाने निरोप दिला.
हा निरोप देण्यास मठाला भाग पडले, कारण सुप्रीम कोर्टाने नांदणीकरांची याचिका फेटाळली, ज्यामुळे मुंबई उच्च न्यायालयाने दिलेला निर्णय मठाला मान्य करावा लागला. १६ जुलै रोजी मुंबई उच्च न्यायालयाने जो निकाल दिला, त्यात स्पष्टपणे सांगितले होते की, महादेवी हत्तीणीला चांगले आणि सन्मानजनक आयुष्य जगण्याचा जो नैसर्गिक अधिकार आहे, तो मठाच्या धार्मिक अधिकारांपेक्षा अधिक महत्त्वाचा आहे. हा निर्णय सुप्रीम कोर्टाने नियुक्त केलेल्या उच्चाधिकार समितीच्या शिफारशींनुसार देण्यात आला होता.
या उच्चाधिकार समितीने आपल्या अहवालात नमूद केले होते की, महादेवी हत्तीण गेली अनेक वर्षे विविध शारीरिक आणि मानसिक व्याधींनी ग्रासलेली आहे. तिच्या पायांना ‘फुटरट’ नावाचा संसर्ग झाला होता, तिची नखे अपेक्षेपेक्षा जास्त वाढली होती, ज्यामुळे तिला चालण्यास त्रास होत असावा. तिची हाडे ठिसूळ झाली होती आणि तिला संधिवातासारखा (आर्थरायटीस) दुर्धर आजारही जडला होता. याशिवाय, तिच्या शरीरावर अल्सरसारख्या इतर जखमाही होत्या. या शारीरिक आजारांसोबतच, तिला मोठ्या प्रमाणावर साखळीने बांधून ठेवल्यामुळे आणि सतत एकटेपणात राहिल्यामुळे ती मानसिकदृष्ट्याही आजारी आणि उदासीन झाली होती, असे समितीने म्हटले होते. प्राण्यांचा, विशेषतः हत्तींचा वापर धार्मिक विधींसाठी करणे हे भारतीय कायद्यानुसार अवैध आहे, या कायद्याच्या तरतुदीचाही उल्लेख न्यायालयाने केला. या सर्व कठोर पार्श्वभूमीवर, महादेवीला तिच्या त्रासातून मुक्त करण्यासाठी हे स्थलांतर आवश्यक असल्याचे न्यायालयाला वाटले.
पण इथेच एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि संशयास्पद प्रश्न निर्माण होतो: गेल्या ३४ वर्षांत महादेवीच्या आरोग्याची अशी दयनीय परिस्थिती कधीच का समोर आली नाही? सुप्रीम कोर्टाने अशा प्रकारची उच्चाधिकार समिती दोन वर्षांपूर्वी स्थापन केली, पण या गंभीर गोष्टी त्यापूर्वी का घडल्या नाहीत?
‘पेटा इंडिया’ (People for the Ethical Treatment of Animals) ही संस्था प्राण्यांच्या हक्कांसाठी जागतिक स्तरावर १९८० पासून कार्यरत आहे, तर भारतात ती २००० सालापासून काम करत आहे. तरीही, गेल्या २५ वर्षांत पेटाने महादेवी हत्तीणीच्या हक्कासाठी किंवा तिच्या आरोग्यासाठी कधीही आक्षेप घेतला नव्हता. मग अचानक २०३३ मध्येच त्यांनी तक्रार का केली, हे संशयाचे मुख्य कारण आहे.
या संशयाला एक विशिष्ट जोड मिळते, ती म्हणजे २०२३ मध्ये गुजरातच्या जामनगरमध्ये अनंत अंबानींनी सुरू केलेल्या ‘वनतारा’ या भव्य आणि खासगी अभयारण्याचे काम पूर्ण झाले होते. हे ‘वनतारा’ अभयारण्य ३००० एकर क्षेत्रात पसरलेले एक मोठे जंगल असून, येथे हजारो प्राणी आणि २५० हून अधिक हत्ती आहेत, जे भारतातील आणि जगातील विविध ठिकाणांहून आणले गेले आहेत. हत्तींसाठी एक स्वतंत्र आणि अत्याधुनिक केंद्र उभारले असून, त्यांच्या वैद्यकीय काळजीसाठी आणि सुश्रुषेसाठी एक्स-रे, एमआरआय स्कॅनिंग, एंडोस्कोपी, हायड्रोथेरपी यांसारख्या अनेक आधुनिक सुविधा असलेले रुग्णालयही तेथे उपलब्ध आहे.
२०२३ मध्ये ‘वनतारा’चे काम पूर्ण झाल्यानंतर, जगभरातून अनेक प्राणी या अभयारण्यात आणले गेले. काही प्राणी भारतातून, विशेषतः आसाममधून आणले गेले, तर काही थेट आफ्रिकेतूनही आणले गेले. केरळमधूनही हत्ती आणण्याचा प्रयत्न झाला होता, कारण केरळमध्ये हत्तींची मोठी संख्या आहे, पण केरळ सरकारने आपल्या राज्यातील हत्ती देण्यास स्पष्ट नकार दिला.
आणि अगदी याच वेळी, म्हणजेच २०२३ मध्ये, पेटाने महाराष्ट्राच्या वनविभागाकडे महादेवी हत्तीणीच्या आरोग्याच्या संदर्भात तक्रार दाखल केली. या तक्रारीचे टायमिंग खरोखरच संशय वाढवणारे आहे, कारण याच तक्रारीच्या आधारावर सुप्रीम कोर्टाने उच्चाधिकार समिती नेमली. विशेष म्हणजे, या समितीनेही अशाच प्रकारच्या शिफारशी दिल्या, ज्यामुळे महादेवीचे वनतारामध्ये हस्तांतरण करणे सोपे झाले. मठाने या समितीच्या शिफारशींना आव्हान दिले होते आणि नांदणीतच महादेवीसाठी काही सुविधा आणि आरोग्य सुविधा निर्माण केल्या होत्या, तरीही जून २०२४ मध्ये समितीने पुन्हा एकदा महादेवीला जामनगरला पाठवण्याचा आदेश दिला.
येथे एक मोठा प्रश्न निर्माण होतो की, भारतात वनतारा सोडून केरळमध्ये कोट्टूर, कोन्नी आणि कोडनाद अशा ठिकाणी हत्तींसाठी चांगली केंद्रे आहेत, जिथे महादेवीला उत्तम सुविधा मिळू शकल्या असत्या. पण तरीही, मूळ आदेशातच ‘वनतारा’चे नाव घालून निर्णय देण्यात आला. यामुळे या संपूर्ण प्रकरणात अनेक संशय निर्माण होतात. गावकऱ्यांचे ठाम मत आहे की, पेटाने ही तक्रार केली नसती, तर त्यांची लाडकी हत्तीण गेल्या बत्तीस वर्षांपासून नांदणीत सुखाने राहत असल्याप्रमाणे आजही त्यांच्यासोबत असती.
महादेवीच्या निरोपाच्या कालच्या रात्रीच्या कार्यक्रमात हजारो गावकऱ्यांचे डोळे पाणावले होते, ते अक्षरशः रडत होते. पण त्याहीपेक्षा हृदयद्रावक दृश्य म्हणजे, प्रत्यक्ष महादेवी हत्तीण देखील रडताना दिसत होती. मग खरोखरच प्राण्यांच्या हितासाठी म्हणून महादेवीला हे लोक घेऊन जात असले तरी, प्रत्यक्ष हत्तीणीची इच्छा काय होती, हे मात्र समजणे अवघडच आहे.
या संपूर्ण परिस्थितीत ‘पेटा’ या संस्थेच्या कामकाजबद्दल एक मोठा संशय निर्माण होतो, आणि त्याची दोन प्रमुख कारणे आहेत. पहिले म्हणजे, हत्तीण गुजरातच्या ‘वनतारा’मध्ये गेली, जे थेट अंबानींच्या मालकीचे आहे. आणि दुसरे, या संपूर्ण प्रकरणातून ‘वनतारा’ला मिळणारे ‘कार्बन क्रेडिट्स‘.
‘कार्बन क्रेडिट्स’ म्हणजे काय, हे थोडक्यात समजून घेऊया. आपल्याला सर्वांना माहीत आहे की रिलायन्स इंडस्ट्रीज ही भारतातील सर्वात मोठ्या कंपन्यांपैकी एक आहे. त्यांचा पेट्रोकेमिकल्सचा मोठा व्यवसाय जामनगरमध्येच आहे, जिथे मोठ्या प्रमाणावर कार्बनचे उत्सर्जन होते आणि पर्यावरणाची मोठ्या प्रमाणावर हानी होते. जणू काही त्यांच्या या पर्यावरणाच्या रासाला ‘बॅलन्स’ करण्यासाठी त्यांनी ‘वनतारा’ या अभयारण्याची स्थापना केली आहे, असे काही जणांचे म्हणणे आहे.
‘वनतारा’ने जर प्राण्यांचा बचाव केला, त्यांचे संवर्धन केले, जंगलाची कटाई थांबवली आणि नवीन झाडे लावली, तर याचा अर्थ त्यांनी एकूण पर्यावरणाला मदत केली असा होतो. यासाठी ‘वनतारा’ला काही ‘कार्बन क्रेडिट्स’ मिळतात. हे कार्बन क्रेडिट्स ‘वनतारा’ दुसऱ्या एखाद्या कंपनीला विकू शकते. जी कंपनी हे कार्बन क्रेडिट्स विकत घेईल, त्यांना त्यांनी थोडंफार प्रदूषण केलं तरी चालेल अशा प्रकारची एक प्रकारची ‘मुभा’ मिळते, कारण त्यांनी पर्यावरणाच्या रक्षणात अप्रत्यक्षपणे योगदान दिले असते. मात्र, ‘वनतारा’ हे अभयारण्य हे कार्बन क्रेडिट्स दुसऱ्या एखाद्या उद्योगाला विकण्याऐवजी स्वतःच्याच रिलायन्स इंडस्ट्रीजला विकेल आणि त्याचा रिलायन्स इंडस्ट्रीजला मोठा आर्थिक फायदा होईल.
त्यामुळे, पेटाच्या तक्रारीनंतर जरी महादेवी हत्तीणीला प्राण्यांच्या हक्काच्या मुद्द्यावर ‘वनतारा’मध्ये नेले गेले असले, तरी ‘वनतारा’ला हत्ती मिळण्याचा आणि तिचे संवर्धन करण्याचा फायदा अप्रत्यक्षपणे रिलायन्स इंडस्ट्रीजला होऊ शकतो. या संपूर्ण प्रकरणाकडे या व्यावसायिक दृष्टीनेही पाहिले पाहिजे.
कोल्हापूर जिल्ह्यातील नांदणीसारख्या अत्यंत शांतताप्रिय गावात काल रात्री एवढे तणावपूर्ण आणि संतापाचे वातावरण निर्माण झाले होते की, जमावाने पोलिसांच्या गाडीवरही हल्ला केला, ज्यात गाडीचे मोठे नुकसान झाले. अशा प्रकारच्या घटना या गावात यापूर्वी कधीही घडल्या नव्हत्या, कारण जैन समाज हा या गावात बहुसंख्य असून तो त्याच्या शांतताप्रिय स्वभावासाठी ओळखला जातो.
तरीही, मुंबई उच्च न्यायालयाने दिलेल्या निर्णयानंतर, मठाने सुप्रीम कोर्टात जाण्याचा निर्णय घेतला होता आणि त्यांना आशा होती की तिथे न्याय मिळेल. पण सुप्रीम कोर्टानेही हा दावा फेटाळला, त्यामुळे गावकऱ्यांकडे आणि मठाकडे कोणताही पर्याय उरला नाही. ‘वनतारा’ मधून आलेली टीम गेल्या दोन-तीन दिवसांपासून गावातच तळ ठोकून होती आणि अखेर काल रात्री त्यांना महादेवीचा ताबा मिळाला.
एवढे सगळे होऊनही, गावातील लोकांनी महादेवीच्या आरोग्यात येणाऱ्या काळात सुधारणा व्हावी आणि तिला चांगले आयुष्य लाभावे अशीच मनापासून अपेक्षा व्यक्त केली आहे. नांदणीतून जरी ती गेली असली तरी नांदणीकरांची या हत्तीणीवर कायमची श्रद्धा राहील. नांदणीमध्ये हजारो लोक आहेत ज्यांनी आपले लहानपण महादेवीसोबत घालवले आहे, तिच्यासोबत खेळले आहेत, तिला मोठे होताना पाहिले आहे. त्यामुळे इथून पुढे गावात हत्ती नसेल, या गोष्टीमुळे नांदणीत एक प्रकारची खोल शोककळा पसरलेली आहे, ती दूर होणे कठीण आहे. आणि म्हणूनच, गावातल्या लोकांच्या मनात पेटाबद्दल, ‘वनतारा’बद्दल आणि अंबानींबद्दल विशेष राग आहे, तो कालच्या रात्रीच्या या हत्तीणीच्या निघून जाण्याच्या मिरवणुकीत आणि निरोपात स्पष्टपणे दिसून आला.
महादेवीचा हा प्रवास केवळ एका हत्तीणीचे स्थलांतर नसून, तो अनेक अनुत्तरित प्रश्नांचा गुंता आहे. प्राण्यांच्या हक्कांचे संरक्षण हा निःसंशय महत्त्वाचा मुद्दा आहे, पण मोठ्या व्यावसायिक कंपन्यांचे हितसंबंध आणि त्यांच्या क्रियांमागील हेतू यावरही प्रकाश टाकणे आवश्यक आहे. नांदणीच्या लोकांच्या भावना, त्यांच्या मनातील संशय आणि त्यांच्या श्रद्धा आपल्याला एका वेगळ्याच विचारात पाहायला लावतात. या संपूर्ण प्रकरणात तुम्हाला काय वाटते, हे कमेंट्समध्ये नक्की सांगा. हा व्हिडिओ आवडला असेल, तर व्हिडिओला लाईक करा आणि चॅनलला सबस्क्राईब करा.
