कोहिनूर हिऱ्याचा रक्तरंजित इतिहास

कोहिनूर हिरा, जगातील सर्वात प्रसिद्ध आणि बहुमोल रत्नांपैकी एक, हा केवळ एक मौल्यवान दगड नाही, तर तो भारत, इराण, अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तान यांसारख्या अनेक राष्ट्रांच्या इतिहासाचा, राजकारणाचा आणि भावनांचा अविभाज्य भाग आहे. या हिऱ्याच्या निर्मितीपासून ते आजपर्यंतच्या प्रवासात त्याने अनेक राजे, साम्राज्ये आणि संस्कृती पाहिली आहेत, त्याचबरोबर त्याच्याभोवती शाप आणि दुर्भाग्याची गूढ वलय निर्माण झाले आहे. सध्या हा हिरा ब्रिटिश राजघराण्याच्या मुकुटाचा भाग असला तरी, त्याच्या मूळ मालकीवरून आणि परतीवरून आजही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वादविवाद सुरू आहेत.

कोहिनूरचा प्रवास इसविसन तेराशे सहाच्या सुमारास आंध्र प्रदेशातील गुंटूर जिल्ह्यामध्ये, जो तत्कालीन गोवळकोंडा प्रदेशाचा भाग होता, कृष्णा नदीच्या काठी सुरू झाला. काकतीय घराण्याचे राज्य असलेल्या या प्रदेशात हिऱ्यांचे उत्खनन होते. स्थानिक लोक नदीतील गाळातून हिरे शोधत असत. याच काळात एका समूहाला एक विलक्षण हिरा मिळाला, ज्याचे वजन त्यावेळी सुमारे एकशे पंचावन्न ग्रॅम होते आणि त्याची स्पष्टता डी ग्रेड हिऱ्याप्रमाणे उत्कृष्ट होती. हा हिरा त्यांनी काकतीय राजवंशाच्या शासकांना दिला, जे कोहिनूरचे पहिले ज्ञात आणि दस्तऐवजीकरण केलेले मालक मानले जातात. भूवैज्ञानिक पुरावे, जसे की कोहिनूरचा टाइप २ए हिरा असणे म्हणजेच नायट्रोजनची भेसळ नसलेला हिरा आणि त्याची वैशिष्ट्ये गोवळकोंडा प्रदेशातील हिऱ्यांशी जुळणे, हे त्याचे गोवळकोंडामधील मूळ निश्चित करतात. सेस्मोलॉजिस्ट हर्ष के. गुप्ता यांनीही याला अधिकृतपणे दुजोरा दिला आहे.

काकतीय शासकांनी हा हिरा आपली कुलदेवी भद्रकाली यांच्या वारंगल येथील मंदिरात देवीच्या डाव्या डोळ्यात बसवला. याच सुमारास एक अंधश्रद्धा समाजात पसरली की हा हिरा धारण करणाऱ्या पुरुषाला मोठे दुर्भाग्य प्राप्त होईल, तर देव आणि स्त्रिया यांना कोणताही धोका नसेल. ‘कोहिनूर‘ हे नाव त्याला नंतर नादिरशाहने दिले असले तरी, या दुर्भाग्याच्या कथेने हिऱ्याच्या संपूर्ण इतिहासाला वेढले आहे. ही कथा तेराशे सहाच्या हरवलेल्या हिंदू ग्रंथांमध्ये आढळते असे म्हटले जाते, परंतु कोणत्याही वेद, पुराण किंवा शास्त्रीय हिंदू ग्रंथात तिचा थेट उल्लेख नाही. असे असले तरी, भगवत पुराणातील श्यामतंका मणीच्या कथेची तुलना या दुर्भाग्याच्या कथेसोबत केली जाते आणि अनेक ब्रिटिश, भारतीय आणि फ्रेंच इतिहासकारांनी यावर लेखन केले आहे, ज्यामुळे ती एक सत्य म्हणून स्वीकारली जाऊ लागली.

काकतीय साम्राज्य कोहिनूर आल्यानंतर काही काळ वैभवशाली असले तरी, दिल्ली सल्तनतीचा शासक अलाउद्दीन खिलजी याने मलिक कफूरला पाठवून हल्ला केला. काकतीय हरले आणि कोहिनूरसह सर्व संपत्ती दिल्लीला नेण्यात आली. खिलजीचा अधिकारी ख्वाजा हाजी याने कोहिनूरचे मूल्य अनमोल असल्याचे सांगितले. मात्र, कोहिनूर खिलजीकडे आल्यानंतर थोड्याच काळात त्याचा अचानकपणे मृत्यू झाला, मलिक कफूरने खिलजीच्या मुलांना मारले आणि नंतर त्याचाही मृत्यू झाला. अशा प्रकारे खिलजी घराणे कोसळले, आणि हिऱ्याला दुर्भाग्याशी जोडण्याची लोकधारणा आणखी बळावली. यानंतर तुघलक घराण्याकडे आणि इतर अनेक राजांकडे हा हिरा गेला, आणि प्रत्येकाने पराभव किंवा दुर्दैव अनुभवले.

हा हिरा पुढे बाबरकडे आला, ज्याने इब्राहिम लोदीला हरवून तो मिळवला. बाबरने या हिऱ्याला “बाबर डायमंड” असे संबोधले आणि त्याची किंमत “संपूर्ण जगाच्या एका दिवसाच्या खर्चाएवढी” असल्याचे म्हटले. मात्र, सव्वीस डिसेंबर पंधराशे तीस रोजी बाबरचा मृत्यू झाला. त्याचा मुलगा हुमायूंकडे हा हिरा आला, पण शेरशाह सुरीने त्याला हरवले. जीव वाचवण्यासाठी हुमायून पंधराशे चौतीस मध्ये पर्शियाला म्हणजेच आजचा इराण याठिकाणी पळून गेला, पण जाताना तो हा हिरा चुकून नमाजच्या वेळी विसरला, जो नंतर त्याच्या एका दरबारीने त्याला परत मिळवून दिला. पर्शियात पोहोचल्यावर हुमायूनने बादशाह ताहमास्प याच्याकडून मदत मागितली आणि त्या बदल्यात कोहिनूर हिरा ताहमास्पला दिला. अशा प्रकारे, कोहिनूरची मालकी पहिल्यांदा भारताबाहेर पर्शियात गेली.

ताहमास्पने पुढे पंधराशे सत्तेचाळीस मध्ये अहमदनगर सल्तनतीचा शिया राजा बुरहान निजाम शाह याला कोहिनूर भेट म्हणून दिला, ज्यामुळे तो पुन्हा भारतात परतला. त्यानंतर तो अनेक भारतीय राजांकडून फिरत अखेर सोळाशे छप्पनच्या सुमारास मुघल सम्राट शाहजहानकडे आला. शाहजहान या हिऱ्याने इतका वेडा झाला होता की त्याने तो एका शाही रत्नांच्या पेटीत ठेवला आणि त्याचा दरबारी हिरा कटर, हार्टेंसियो बोरियो याला तो अधिक सुंदर बनवण्याचे काम दिले. बोरियोने सातशे कॅरेटचा हिरा दोनशे ऐंशी कॅरेटचा केला, ज्यामुळे तो हलका झाला आणि शाहजहानने त्याला दहा हजार रुपयांचा दंड ठोठावला. शाहजहानने या हिऱ्याला जगातील सर्वात महागड्या ‘मयूर सिंहासना‘वर म्हणजेच तख्त-ए-ताऊस वर  बसवले, जे ताजमहालपेक्षाही अधिक महाग होते. सोळाशे अठावन्न मध्ये शाहजहानचा मुलगा औरंगजेब याने त्याला तुरुंगात टाकून स्वतः राज्य बळकावले. औरंगजेबाने औपचारिक राज्याभिषेक टाळला आणि मयूर सिंहासनावर बसण्यास नकार दिला. काही लोकांच्या मते, यामुळेच औरंगजेबाने दीर्घकाळ राज्य केले आणि लवकर मरण पावला नाही.

औरंगजेबानंतर मुघल साम्राज्य कमकुवत झाले आणि मोहम्मद शाह रंगीलाच्या काळात सतराशे अडोतीस मध्ये पर्शियन शासक नादिरशाहने भारतावर हल्ला केला. नादिरशाहचा उद्देश राज्य करणे नसून केवळ संपत्ती लुटणे हा होता. मोहम्मद शाह रंगीलाने आपले सर्व खजिना दिले, पण कोहिनूर हिरा आपल्या पगडीत लपवून ठेवला. नादिरशाहला हे समजल्यावर, त्याने जुन्या परंपरेनुसार पगडी बदलण्याचा आग्रह धरला.

रंगीलाला अनिच्छेने पगडी बदलावी लागली, आणि त्यावेळी कोहिनूर पगडीतून खाली पडला. हे पाहताच नादिरशाहच्या तोंडून “कोह-ए-नूर” म्हणजेच प्रकाशाचा पर्वत हे शब्द बाहेर पडले आणि तेव्हापासून हा हिरा कोहिनूर म्हणून ओळखला जाऊ लागला. ‘आलम अराय नादरी’ हा पहिला अधिकृत स्रोत आहे, ज्यात कोहिनूर या नावाचा उल्लेख आहे. नादिरशाह कोहिनूर घेऊन पर्शियाला परतला, पण त्याचाही लवकरच मृत्यू झाला आणि त्याचे साम्राज्य कमकुवत झाले.

नादिरशाहच्या मृत्यूनंतर, त्याचा विश्वासू अंगरक्षक अहमद शाह दुर्रानीने कोहिनूर हिरा घेऊन अफगाणिस्तानमध्ये दुर्रानी साम्राज्य स्थापन केले. अठराशे तीन मध्ये शाह शुजा दुर्रानी याच्याकडे हा हिरा आला, पण त्याच्याही जीवनात दुर्दैव सुरू झाले. त्याने आपली पत्नी वफा बेगम आणि भाऊ जमान शाह यांना कोहिनूरसह पंजाबमध्ये महाराजा रणजीत सिंग यांच्या संरक्षणाखाली पाठवले. वफा बेगमने रणजीत सिंगांना तिचा पती शाह शुजाला वाचवण्याच्या बदल्यात कोहिनूर देण्याचे वचन दिले. वफा बेगमने कोहिनूरचे मूल्य “पाच शक्तिशाली पैलवान चार दिशा आणि आकाशात दगड फेकतील, तेवढ्या अंतरावर सोन्याचा डोंगर जरी ठेवले तरी कोहिनूरची किंमत त्याहून अधिक असेल” असे सांगितले. महाराजा रणजीत सिंग यांनी शाह शुजाला वाचवले आणि ऑक्टोबर आठराशे तेरा मध्ये त्यांनी शाह शुजाकडून अधिकृतपणे कोहिनूर हिरा प्राप्त केला. रणजीत सिंगांना हा हिरा खूप प्रिय होता आणि ते तो विशेष प्रसंगी आपल्या दंडावर बांधत असत.

आठराशे तीस च्या दशकात भारतात ब्रिटिशांचा प्रभाव वाढत होता आणि शीख साम्राज्याच्या खजिन्यावर ब्रिटिशांची नजर होती. आठराशे अडोतीस मध्ये महाराजा रणजीत सिंग यांची तब्येत बिघडली. त्यांनी कोहिनूर जगन्नाथ मंदिरात दान करण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यांच्या खजिनदाराने हे मान्य केले नाही, कारण कोहिनूर ही शीख साम्राज्याची मालमत्ता होती, वैयक्तिक नाही. सत्तावीस जून आठराशे एकोणचाळीस रोजी रणजीत सिंगांचा मृत्यू झाला, परंतु कोहिनूर दान केला गेला नाही. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे मुलगे खडक सिंग, नौनिहाल सिंग आणि शेर सिंग यांचे एकापाठोपाठ एक अपघाती किंवा संशयास्पद मृत्यू झाले. यामुळे कोहिनूर शापित आहे अशी लोकांमध्ये पुन्हा चर्चा सुरू झाली, जी इंग्लंडमधील वृत्तपत्रांमध्येही प्रसिद्ध झाली. शीख साम्राज्य नेतृत्व संकटात सापडले आणि कमकुवत झाले, फक्त पाच वर्षांचे दिलीप सिंग हेच वारस उरले. ब्रिटिशांनी ही योग्य संधी साधून अकरा डिसेंबर आठराशे पंचेचाळीस रोजी शीख साम्राज्यावर हल्ला केला आणि नियंत्रण मिळवले. त्यांनी महाराजा दिलीप सिंगांच्या आईला नजरकैदेत ठेवले आणि सर्व राजकीय सत्ता आपल्या हातात घेतली.

यानंतर, ब्रिटिशांनी सात वर्षांच्या महाराजा दिलीप सिंगांकडून ‘लाहोरचा तह‘ दोनदा स्वाक्षरी करून घेतला. या तहाच्या कलम तीनमध्ये कोहिनूर हिरा अधिकृतपणे ब्रिटिश नियंत्रणाखाली आणण्याचा उल्लेख होता. सात  डिसेंबर अठराशे एकोणपन्नास रोजी एका समारंभात कोहिनूर ब्रिटिशांना सुपूर्द करण्यात आला आणि क्वीन व्हिक्टोरिया ही त्याची अधिकृत मालकिन असेल असे घोषित करण्यात आले. कोहिनूरला इंग्लंडला नेण्यासाठी फेब्रुवारी अठराशे पन्नास मध्ये लाहोर किल्ल्यातून मुंबईला आणले आणि सहा एप्रिल अठराशे पन्नास रोजी कॅप्टन लॉकियर याने HMS मेडिया नावाच्या ब्रिटिश रॉयल नेव्ही जहाजातून इंग्लंडकडे नेले. या प्रवासात जहाजावर कॉलराचा साथीचा रोग पसरला, वादळ आले आणि अनेक अडचणींचा सामना करत तो दोन जुलै अठराशे पन्नास रोजी इंग्लंडमधील पोर्ट्समाउथ बंदरावर पोहोचला.

विशेष म्हणजे, ज्या दिवशी कोहिनूर इंग्लंडमध्ये पोहोचला, त्याच दिवशी इंग्लंडचे पंतप्रधान रॉबर्ट पील घोड्यावरून पडून मरण पावले. दुसऱ्या दिवशी क्वीन व्हिक्टोरियावर रॉबर्ट फ्रान्सिस नावाच्या एका व्यक्तीने लोखंडी सळीने हल्ला केला. या घटनांमुळे लोकांनी पुन्हा कोहिनूरला ‘ब्लॅक मॅजिक‘ आणि दुर्भाग्याशी जोडण्यास सुरुवात केली.

 तीन  जुलै अठराशे पन्नास रोजी क्वीन व्हिक्टोरियाने हा हिरा स्वीकारला, त्यावेळी तिचा एक डोळा काळा पडला होता आणि कपाळावर जखम होती. राणीला हिऱ्याचा आकार चांगला वाटला नाही, म्हणून तिने डेविड ब्रूस्टर याला तो कापून सुंदर बनवण्याचे काम दिले. ब्रूस्टरने आठ हजार ब्रिटिश पाउंड घेऊन तो कापला, ज्यामुळे तो एकवीस पॉइंट बारा ग्रॅम इतका झाला. अठराशे एकसष्ट मध्ये क्वीन व्हिक्टोरियाचे पती प्रिन्स अल्बर्ट यांचा मृत्यू झाल्यावर, कोहिनूरचा शाप आणि तो फक्त स्त्रियाच धारण करू शकतात ही कथा पुन्हा जोर धरू लागली. म्हणूनच, कोहिनूर केवळ ब्रिटिश राजघराण्यातील महिला सदस्यांसाठीच मर्यादित ठेवण्यात आला, आणि आजही महिला सदस्यच तो परिधान करतात.

१९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, भारतीय सरकारने ब्रिटिशांकडून कोहिनूर परत करण्याची औपचारिक विनंती केली, पण ती ब्रिटिशांनी फेटाळून लावली. १९५३ मध्ये क्वीन एलिझाबेथच्या राज्याभिषेकाच्या वेळी पुन्हा विनंती केली गेली, तीही नाकारण्यात आली. १९७६ मध्ये पाकिस्तानने लाहोरची सांस्कृतिक वारसाहक्क म्हणून कोहिनूर परत मागितला. त्यानंतर तालिबानने दुर्रानी साम्राज्याचा भाग म्हणून आणि इराणनेही आपला हक्क सांगत तो परत मागितला. ब्रिटिशांनी या सर्व देशांच्या विनंत्या फेटाळून लावल्या, त्यांचे म्हणणे होते की कोहिनूर त्यांना ‘कायदेशीररित्या‘ मिळाला आहे.

१९९७ मध्ये राज्यसभेचे खासदार कुलदीप नायर यांनी ५० खासदारांसह (ज्यात डॉ. मनमोहन सिंग यांचाही समावेश होता) ब्रिटनला एक याचिका पाठवून कोहिनूर हा वसाहतवादी लुटमारीचे प्रतीक असल्याने तो भारताला परत करावा अशी मागणी केली. २००० च्या दशकात, क्वीन एलिझाबेथच्या आईच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या शवपेटीवर कोहिनूर असलेला मुकुट ठेवण्यात आला, ज्यामुळे भारतात कोहिनूर परत आणण्याची मागणी पुन्हा वाढली. शीख समाज आणि जगन्नाथ पुरी मंदिराच्या अधिकाऱ्यांनीही कोहिनूर परत मिळवण्यासाठी आवाज उठवला, कारण रणजीत सिंगांची इच्छा होती की तो जगन्नाथ मंदिरात जावा. भारतीय न्यायालयात अनेक जनहित याचिका (PIL) दाखल झाल्या. २०१६ मध्ये, सरकारने सुरुवातीला कोहिनूर चोरीला गेला नाही किंवा जबरदस्तीने घेतला नाही, असे सांगितले, पण लोकांच्या भावना तीव्र झाल्याने सरकारने आपले मत बदलले आणि कोहिनूर भारताचाच आहे पण त्याला कायदेशीररित्या परत आणण्यास अडचणी येत आहेत असे म्हटले.

कोहिनूरला कायदेशीररित्या परत आणण्यात अनेक अडचणी आहेत. अँटीक्विटी अँड आर्ट ट्रेझर ॲक्ट ऑफ १९७२ हा १९७२ नंतरच्या वस्तूंना लागू होतो, त्यामुळे कोहिनूरसाठी याचा वापर करता येत नाही. भारत आणि ब्रिटन दोघांनी युनेस्को कन्व्हेन्शनवर स्वाक्षरी केली आहे, ज्यामुळे सांस्कृतिक वस्तू परत मागता येतात, पण हेही १९७० नंतरच्या वस्तूंसाठीच लागू आहे. याव्यतिरिक्त, कोहिनूरचा मूळ देश कोणता हे निश्चित करण्यातही संघर्ष आहे, कारण काळानुसार देश आणि राज्ये बदलली आहेत आणि कोहिनूर भारत, इराण, अफगाणिस्तान, पाकिस्तान या अनेक प्रदेशातून फिरला आहे. भारत वारंवार ब्रिटिशांना असे सांगतो की कोहिनूर केवळ एक हिरा नसून तो भारताचा ‘सांस्कृतिक वारसा‘ आणि ‘ओळख‘ आहे. ब्रिटिशांनी वसाहतवादाचा गैरवापर करून हा हिरा भारतातून नेला आहे. पुरातत्व विभागाचे पुरावेही त्याचे गोलकोंडामधील मूळ सिद्ध करतात आणि तो सर्वाधिक काळ भारतीय शासकांकडे होता. पण ब्रिटिश सरकार मात्र ‘लाहोरच्या तहा’नुसार कायदेशीररित्या तो त्यांच्या मालकीचा आहे असे सांगते. ते असेही म्हणतात की कोहिनूर परत दिल्यास जगभरातील संग्रहालये रिकामी होतील आणि अनेक देश आपापल्या वस्तू परत मागू लागतील.

आजही भारतीय जनतेची कोहिनूर परत आणण्याची मागणी कायम आहे. कोहिनूरच्या शापाची अंधश्रद्धाही आजही कायम आहे. ८ सप्टेंबर २०२२ रोजी क्वीन एलिझाबेथच्या मृत्यूनंतर, किंग चार्ल्स तिसरे राजा झाले आणि २०२४ मध्ये त्यांना कर्करोग झाल्याचे निदान झाले, तेव्हा पुन्हा कोहिनूरच्या शापाची चर्चा सुरू झाली. लोकांना वाटते की जरी राजा स्वतः हिरा धारण करत नसला तरी, एलिझाबेथच्या मृत्यूनंतर तांत्रिकदृष्ट्या त्याची मालकी एका पुरुषाकडे (किंग चार्ल्स) आली, त्यामुळे हे घडले. ब्रिटिश साम्राज्य कधीही मावळत नव्हते असे म्हटले जात होते, पण आज ब्रिटन एक छोटे बेट राष्ट्र बनले आहे, आणि अनेक लेखक आजही याला कोहिनूरच्या शापाचा परिणाम मानतात.

कोहिनूर हिरा हा केवळ एक दगड नसून, तो इतिहास, सत्ता, संघर्ष आणि गूढता यांचा संगम आहे. त्याच्या मालकीचा वाद आजही प्रलंबित आहे आणि त्याचे भविष्य काय असेल, हे काळच ठरवेल.